Renesansem określano początkowo odrodzenie kultury starożytnego Rzymu, które polegało na przywróceniu klasycznych wzorców wychowania opartego na wszechstronnym wykształceniu i rozwoju ludzkich zdolności.

Z czasem pojęcie to zostało upowszechnione i zaczęło oznaczać okres, w którym nastąpił nawrót do ideałów i myśli antycznej, zaś ośrodkiem zainteresowania stał się człowiek.

Termin renaissance oznacza ponowne, powtórne narodziny. Terminu renesans do opisania nowych prądów w historii literatury i sztuki użył po raz pierwszy Giorgio Vasari w XVI wieku. Jednak termin renesans jako oficjalna nazwa epoki historyczno-literackiej utrwalił się dopiero w XIX wieku. Termin odrodzenie jest dosłownym tłumaczeniem z francuskiego. 

W nazwie renesans (odrodzenie) zamyka się to, co dla renesansu najistotniejsze, ponowny zwrot ku tendencjom, które kiedyś już były. W szczególności są to nowa perspektywa czytania i rozumienia Biblii (nowa w stosunku do średniowiecza) oraz zainteresowanie antykiem, jego literaturą, sztuką, filozofią. Z antykiem koresponduje także zainteresowanie człowiekiem i uznanie go za ośrodek i cel działań poznawczych (renesansowy antropocentryzm).

Trudno jednoznacznie wskazać ramy czasowe renesansu, w szczególności ustalić datę rozpoczynającą tę epokę w dziejach ludzkości. Renesans w Europie nie nastąpił na wskutek jakiegoś jednego, gwałtownego wydarzenia, lecz był poprzedzony szeregiem procesów społecznych i gospodarczych.  Wśród nich na szczególną uwagę zasługują:

• chęć poznania zasad rządzących wszechświatem (teoria heliocentryczna Mikołaja Kopernika, potwierdzona później przez Giordano Bruna, Galileusza i Jana Keplera), 
• wielkie odkrycia geograficzne (odkrycie Ameryki przez Krzysztofa Kolumba, wytycznie drogi do Indii przez Vasco da Gammę, opłynięcie kuli ziemskiej przez Ferdynanda Magellana),
• reformacja — ruch wskazujący na silną potrzebę odnowy chrześcijaństwa (Jan Hus, Marcin Luter, Jan Kalwin),  
• masowa produkcja książek (jako następstwo wynalezienia prasy drukarskiej przez Jana Gutenbarga),
• w Europie wzrost liczby uniwersytetów kształcących w dziecinach świeckich (m.in. astronomia, nauki prawnicze, studia humanistyczne),
• rozwój języków ojczystych (tłumaczenie Biblii na języki narodowe, pierwsze utwory literackie powstające w językach narodowych).

Niemniej przyjmuje się, że renesans we Włoszech trwał od 2. połowy XIV wieku  do początku wieku XVI, zaś w pozostałych krajach Europy (w Polsce również) od końca XV wieku do końca wieku XVI.

Twórcą, który — na gruncie polskim — najpełniej odpowiedział na postulaty epoki, którego bezsprzecznie możemy nazwać renesansowym humanistą był Jan Kochanowski. Człowiek wszechstronnie wykształcony. Odbył studia w Krakowie, Królewcu i Padwie. Znał grekę, łacinę, włoski, biegle posługiwał się polskim. Zgłębił dorobek starożytnych Greków i Rzymian. Podróżował, był otwarty na świat i zainteresowany człowiekiem jako przedmiotem filozoficznego poznania.

Żył jak przystało na renesansowego humanistę i tworzył w oparciu o założenia klasycyzmu renesansowego. Jego utwory, począwszy od dramatu Odprawa posłów greckich, poprzez treny, zaś na zbiorze Pieśni dwoje kończąc, są przykładem mistrzowskiej realizacji wzorców antycznych.