Humanizm to kluczowy dla renesansu prąd umysłowy, który był wypadkową renesansowego antropocentryzmu oraz zainteresowania antykiem.

Pogląd ten koncentrował się na człowieku (łacińskie wyrażenie humanus oznacza po prostu człowiek). Hasłem przewodnim, które najpełniej oddaje założenia tego prądu umysłowego, stały się słowa starożytnego komediopisarza, Terencjusza: „Człowiekiem jestem i nic, co ludzkie, nie jest mi obce”. 

Z jednej strony wskazywano na potrzebę zachowania dwóch najważniejszych dla człowieka doby renesansu wartości — wolności i godności, z drugiej zaś podkreślano wagę ludzkiego rozumu i związaną z nim umiejętność zdobywania wiedzy przez człowieka. Promowano rozwój intelektualny i kulturowy. W kręgu zainteresowań humanistów znalazły się takie dziedziny wiedzy jak literatura, sztuka, filozofia, etyka, polityka, prawo, a nawet medycyna. Ważne miejsce zajmowały też gramatyka i retoryka.

Powszechne zachęcanie do nauki języków starożytnych (łaciny, greki i hebrajskiego) miało dla humanistów podwójne znaczenie. Z jednej strony pozwalało realizować postulat ciągłego rozwoju i wykorzystywania umiejętności mentalno-intelektualnych, z drugiej zaś znajomość języków  starożytnych pozwalała im na czytanie dzieł klasycznych w oryginale, co przyczyniało się do pełniejszego zrozumienia kultury antycznej. 

Od humanisty, w szczególności od twórcy doby renesansu uważającego się za humanistę, oczekiwano nawiązywania do idei starożytnych we wszystkich przejawach działalności twórczej. Mowa tutaj o nawiązywaniu do starożytnych filozofów, dramatopisarzy, komediopisarzy, rzeźbiarzy, architektów itd. zgodnie z postulatem od fontes, czyli nawiązywania do źródeł, w tym przypadku antyku, jako jednego ze źródeł kultury europejskiej. 

Drugim, równie ważnym postulatem humanizmu, było odwoływanie się do horacjańskiej filozofii stoickiej w każdej sytuacji życiowej. Idealnym stanem, do którego dążyli stoicy, był stan apatii, czyli odcięcia się od emocji, które mogą zaburzyć racjonalne funkcjonowanie człowieka. Zgodnie z tym postulatem humanista powinien bezwzględnie zachować spokój i opanowanie. Postawa stoicka kładła również duży nacisk na harmonijne współżycie w społeczeństwie oraz życie zgodne z naturą. 

Humanista to zatem człowiek wszechstronnie wykształcony, znający języki obce oraz dorobek starożytnych Greków i Rzymian. Jest otwarty na świat, podróżuje, ale jednocześnie ceni swoją kulturę narodową, jest patriotą.